ولى موقعى كه نيت من به‌طور كامل تابع جنبهء فكرى من است و من معتقدم كه قانون‌شكنى نمىكنم ( جز حالتى كه ناآگاهى من دخالت دارد و ديگر دربارهء آن نمىانديشم ) ، پس هيچ‌كس نمىتواند مرا به خاطر چنين موضعى سرزنش كند كه نشان اخلاص را دارد ، حتّى اگر منحرف هم باشد ! توضيح اين‌كه هريك از ما به تبع آنچه در باطن دارد ، هرچه باشد نسبت به آن حكمى مىكند ، ولى خداى متعال مىفرمايد : « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِينَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُوراً » « 1 » امّا راجع به آنچه مربوط به اختلاف در راه و روش است كه فرق مىگذارند بين عملى كه با حسن نيت انجام مىگيرد و عمل ديگرى كه بدون قصد انجام مىپذيرد ، اين اختلاف صحيح است ، در صورتى كه منظور از كلمه غير مقصود آن چيزى باشد كه مطلقا - كلى يا جزئى - هيچ نوع اراده‌اى در انجام آن نداشته است . ولى اختلاف در صورتى كه مقصود بر خلاف اين باشد ، هرگز موضوعيت ندارد ، زيراكه خطا چيزى است كه به صورت كامل مورد توجه اخلاقى نباشد . توضيح آنكه عمل صادر از حسن نيت ، هرگز چيزى جز حالتى خاص از عمل بدون قصد به صورت عام ( خطا ) نيست ، و اين ويژگى چيزى نيست ، جز تفاوت در درجه و مرتبهء بين آن عمل و بين عمل غير ارادى محض كه اين تفاوت درجه نمىتواند چيزى از صفت تبرئه بودن را منحرف سازد و از اين‌رو مسئوليتى در كار نيست . و در اين صورت ما هرگاه بخواهيم شرط سوم را براى مسئوليت اخلاقى به كار ببريم ، مىگوييم : عملى كه مربوط به مسئوليت است ، آن عملى است كه نسبت به او قصد كامل باشد ، به

--> - اللّه ، آن مرد انصارى دست از او كشيد ، ولى من با نيزه زدم و او را كشتم ، مىگويد : وقتى كه برگشتيم ، خبر به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيد ، به من فرمود : اسامه ! آيا پس از گفتن لا إله الا اللّه او را كشتى ؟ عرض كردم : يا رسول اللّه ! او از ترس گفت ، فرمود : پس از گفتن لا إله الا اللّه او را كشتى ؟ همچنان تكرار مىكرد ، تا آنجا كه با خودم گفتم كاش من تا امروز مسلمان نشده بودم ! » ر . ك . تفسير قرطبى : 5 / 224 ؛ تفسير ابن كثير : 2 / 310 ؛ صحيح مسلم : 1 / 97 ، حديث 96 ؛ مسند احمد : 5 / 200 ، حديث 21793 ؛ زوائد هيثمى : 1 / 149 ، حديث 3 ؛ الإيمان ابن منده : 1 / 208 ؛ شرح نووى صحيح مسلم : 2 / 100 و 107 ؛ تهذيب الكمال : 8 / 106 ؛ المحلى : 11 / 94 . ( 1 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 25 : پروردگار شما به آنچه در دل داريد ، از شما آگاه‌تر است ، اگر شما صالح باشيد ( و توبه‌كار ) خداوند توبه‌كاران را مىآمرزد .